Poglavlje o Crnoj Gori: Godišnji izvještaj EU o stanju ljudskih prava i demokratije u svijetu za 2025. godinu

Evropska unija objavila je Godišnji izvještaj o ljudskim pravima i demokratiji u svijetu za 2025. godinu, koji donosi pregled najvažnijih globalnih kretanja u oblasti ljudskih prava i demokratije, kao i aktivnosti EU na njihovoj zaštiti i unapređenju širom svijeta.

Izvještaj sadrži i poseban pregled stanja u Crnoj Gori, uključujući razvoj događaja u oblasti ljudskih prava i funkcionisanja demokratskih institucija tokom 2025. godine, kao i pregled političkog i finansijskog angažmana EU u tim oblastima.

Tokom 2025. godine, Crna Gora je i dalje imala uglavnom zaokružen zakonodavni i institucionalni okvir za zaštitu ljudskih prava. Međutim, potrebno je uložiti dodatne napore kako bi se obezbijedila njegova puna primjena, kao i djelotvoran pristup pravdi i ostvarivanje prava u upravnim i sudskim postupcima, naročito za lica u ranjivom položaju. U decembru 2025. godine, Skupština je usvojila novi zakon o zabrani diskriminacije, usklađen sa pravnom tekovinom EU i evropskim standardima. Najranjivije društvene grupe (uključujući Rome i Egipćane, osobe sa invaliditetom i LGBTI osobe) i dalje su bile izložene diskriminaciji, govoru mržnje i krivičnim djelima počinjenim iz mržnje.

Crna Gora treba da djelotvorno postupi po svim preporukama Evropskog komiteta za sprečavanje mučenja i nečovječnog ili ponižavajućeg postupanja ili kažnjavanja, Evropske komisije protiv rasizma i netolerancije i Grupe eksperata za borbu protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici. Funkcionisanje demokratskih institucija bilo je uglavnom stabilno. Ipak, politička polarizacija iznova je otežavala njihov rad, zbog čega su institucije ostale podložne političkim krizama i blokadama. Parlamentarna većina koja podržava Vladu, sastavljena od raznorodne koalicije političkih partija, bila je relativno stabilna uprkos povremenim političkim tenzijama.

U julu je Skupština usvojila izmjene izbornog zakonodavstva kojima su djelimično ispunjene dugogodišnje preporuke Kancelarije OEBS-a za demokratske institucije i ljudska prava (ODIHR). Izmjene se, između ostalog, odnose na nadzor nad finansiranjem izbornih kampanja i medijima, jačanje integriteta izborne administracije, povećanje rodne kvote na izbornim listama i uvođenje jedinstvenog dana za održavanje lokalnih izbora. Tokom godine nije bilo izbora na državnom nivou, dok su se lokalni izbori održavali gotovo svaka tri mjeseca. Izborni procesi u Kotoru i Šavniku još nijesu okončani.

Crna Gora je zadržala fokus na procesu pristupanja EU, iako je početkom 2025. godine, usljed unutrašnjih političkih izazova, usporeno zakonodavno usklađivanje sa pravnom tekovinom EU u pojedinim pregovaračkim poglavljima. Skupština je redovno zasijedala, a ključne reforme povezane sa pristupanjem EU uglavnom su usvajane konsenzusom. Međutim, nakon kontroverzne odluke Skupštine da u decembru 2024. godine jednostrano proglasi penzionisanje sutkinje Ustavnog suda, došlo je do institucionalne i političke krize, tokom koje je opozicija nekoliko mjeseci blokirala rad Skupštine i iskazivala zabrinutost u pogledu poštovanja nezavisnosti Ustavnog suda i načela podjele vlasti utvrđenog Ustavom. Odluka nije bila u skladu sa postupkom propisanim Ustavom, što je Venecijanska komisija takođe konstatovala u svom mišljenju u junu mjesecu. Organizacije civilnog društva generalno djeluju u povoljnom okruženju. Njihovo učešće u kreiranju javnih politika formalno je uređeno, ali se ne sprovodi uvijek dosljedno i ponekad ostaje samo na formalnom nivou. Potrebni su dodatni napori kako bi se obezbijedila suštinska i djelotvorna saradnja Vlade i organizacija civilnog društva. Više informacija dostupno je u Izvještaju Evropske komisije o Crnoj Gori za 2025. godinu.

Crna Gora je zauzela 37. mjesto na Svjetskom indeksu slobode medija Reportera bez granica, 55. mjesto na Indeksu vladavine prava organizacije World Justice Project (WJP) i 65. mjesto na Indeksu percepcije korupcije organizacije Transparency International. Prema CIVICUS alatu za praćenje građanskog prostora, Crna Gora je dobila ocjenu 77/100, što ukazuje na sužen prostor za djelovanje civilnog društva.

Djelovanje EU – ključne oblasti: Nakon ispunjavanja privremenih mjerila, djelovanje EU u Crnoj Gori i dalje je bilo usmjereno na ključne oblasti obuhvaćene završnim mjerilima u oblasti temeljnih prava u okviru Pregovaračkog poglavlja 23. One se odnose na usklađivanje sa pravnom tekovinom EU i međunarodnim standardima u oblastima snaženja djelotvorne zaštite ljudskih prava, procesnih garancija, zaštite manjina i kulturnih prava, zaštite od diskriminacije, uključujući rasizam i ksenofobiju, kao i rodne ravnopravnosti.

Bilateralni politički angažman EU: EU je nastavila pažljivo da prati stanje ljudskih prava u Crnoj Gori u okviru pristupnih pregovora u Poglavlju 23 – Pravosuđe i temeljna prava. Redovno je vođen dijalog o ovim pitanjima na političkom nivou, uz sprovođenje projekata finansiranih sredstvima EU i kontinuiranu saradnju sa međunarodnim organizacijama i civilnim društvom. Crna Gora je učestvovala u Procesu stabilizacije i pridruživanja i nastavila da uglavnom ispunjava obaveze koje iz njega proizlaze.

Finansijska podrška EU: Crna Gora koristi podršku EU u okviru Instrumenta za reforme i rast za Zapadni Balkan, iz kojeg je do sada 20,9 miliona eura isplaćeno u vidu zajma državnom budžetu. U okviru aktivnosti UNDP-a finansirane sredstvima EU kroz IPA III, usmjerene na izgradnju povjerenja na Zapadnom Balkanu, crnogorskim institucijama pružena je podrška u izradi Strategije za istraživanje ratnih zločina za period 2024–2027. i pratećeg Akcionog plana. Kroz IPA III Instrument za civilno društvo i medije, EU je sa 0,5 miliona eura podržala inicijativu za ruralni razvoj i rast koju predvode lokalne zajednice, dok je oko milion eura opredijeljeno za jačanje omladinskih mreža i osnaživanje mladih u Crnoj Gori. Za podršku nezavisnim medijima i akterima civilnog društva u Crnoj Gori opredijeljen je takođe milion eura za aktivnosti do kraja 2027. godine.

U okviru Tematskog instrumenta NDICI za ljudska prava i demokratiju, EU je nastavila da podržava izbornu reformu, sprečavanje i borbu protiv nekažnjivosti i rodno zasnovanog nasilja, zaštitu novinara od nasilja, uključujući nasilje na internetu, kao i jačanje kapaciteta za istraživačko novinarstvo, u ukupnom iznosu od 1,07 miliona eura. Pored toga, tokom 2025. godine direktno je dodijeljeno 0,5 miliona eura za sprečavanje i borbu protiv rodno zasnovanog nasilja, sa ciljem pružanja podrške ženskim organizacijama u Crnoj Gori kroz dodjelu podgrantova. U okviru Tematskog instrumenta NDICI za ljudska prava i demokratiju, EU je obezbijedila i 0,15 miliona eura podrške nezavisnom i profesionalnom pravosuđu. Saradnja sa Savjetom Evrope nastavljena je kroz Horizontalni program za Zapadni Balkan i Tursku – Faza III, u okviru kojeg je za Crnu Goru opredijeljeno 5 miliona eura sa fokusom na unapređenje pravde, borbu protiv korupcije i organizovanog kriminala i unapređenje ljudskih prava, uključujući različitost, ravnopravnost, slobodu izražavanja i socijalnu inkluziju. Program je doprinio usvajanju izmjena Krivičnog zakonika u skladu sa preporukama Savjeta Evrope u oblasti borbe protiv diskriminacije i govora mržnje.

U oblasti borbe protiv korupcije i ekonomskog kriminala završene su tri sektorske procjene rizika: procjena rizika od pranja novca povezanog sa korupcijom na visokom nivou; procjena rizika od pranja novca povezanog sa korišćenjem gotovine i neformalnom ekonomijom; i procjena rizika od finansiranja terorizma povezanog sa neprofitnim organizacijama i platnim institucijama. Usvojene su i izmjene Zakona o besplatnoj pravnoj pomoći, kojima je značajno unaprijeđen pristup pravdi za najranjivije kategorije žrtava krivičnih djela.

Značajan iskorak ka uspostavljanju sveobuhvatnog sistema zaštite prava žrtava predstavlja izrada prve Nacionalne strategije o pravima žrtava u Crnoj Gori, koja je usvojena 25. decembra 2025. godine. U oblasti zaštite žrtava izrađene su i Smjernice za odmjeravanje kazni u predmetima seksualnog i rodno zasnovanog nasilja. Uz ovu podršku, Ministarstvo ljudskih i manjinskih prava završilo je izradu novog Predloga zakona o zabrani diskriminacije, koji je Skupština usvojila u decembru. Podrška je pružena i Radnoj grupi koja je pripremila Nacrt zakona o pravnom prepoznavanju rodnog identiteta.

Multilateralni kontekst: Crna Gora je nastavila da ispunjava svoje međunarodne obaveze u oblasti ljudskih prava i da blisko sarađuje sa EU u multilateralnim forumima posvećenim ljudskim pravima. Nastavljen je dijalog i saradnja sa evropskim i međunarodnim organizacijama i tijelima za praćenje stanja ljudskih prava, uključujući tijela Ujedinjenih nacija i Savjet Evrope.

Crna Gora je nastavila da se u potpunosti usklađuje sa izjavama EU o ljudskim pravima u multilateralnim forumima, uključujući restriktivne mjere EU uvedene kao odgovor na agresorski rat Rusije protiv Ukrajine. Crna Gora je nastavila dobru saradnju sa Evropskim sudom za ljudska prava.

Crna Gora je potvrdila većinu ključnih međunarodnih instrumenata u oblasti ljudskih prava. Međutim, još nije potvrdila Protokol iz 2014. godine uz Konvenciju Međunarodne organizacije rada (MOR) o prinudnom radu iz 1930. godine. Potrebno je unaprijediti mehanizme za izvještavanje prema mehanizmima Ujedinjenih nacija za ljudska prava, kao i za praćenje i sprovođenje njihovih preporuka.