Dr Pelević: Oko 10% roba iz okruženja transportuje se preko luke Bar, razvoj transportne infrastrukture preduslov za valorizaciju

Projektovani pretovar u jedinstvenoj luci Bar je pet miliona tona. Od osnivanja prije 120 godina do danas planirani kapacitet robe nikada nije ostvaren. Iako je mogućnost progresa najveće crnogorske luke u saradnji sa privrednim kompanijama regiona, danas svega oko 10% roba iz okruženja, Srbije, Bosne i Hercegovine, transportuje se preko luke Bar.

Kako usmjeriti terete ka luci Bar i povećati obim pretovara koji nije ni na zavidnom, niti na zadovoljavajućem nivou za Primorski portal objašnjava dr Dalibor Pelević, izvršni direktor MSC kompanije u Baru, saradnik u nastavi na Univerzitetu “Adriatic”, zamjenik predsjednika Koordinacionog odbora za tranzitni saobraćaj u Privrednoj komori Crne Gore. Na Pomorskom fakultetu u Kotoru, Pelević je doktorirao na temu “Aktivnosti u zaleđu morske luke koje determinišu njenu konkurentnost u intermodalnom transportu, s osvrtom na  Jugoistočnu Evropu”.

Dvije istraživačke studije dolaze do istog zaključka: budući ekonomski razvoj Crne Gore u značajnoj mjeri zavisi od toga hoće li država uspjeti da valorizuje potencijal Luke Bar kroz modernu saobraćajnu infrastrukturnu povezanost sa ekonomskim centrima u regionu. Ujedno, država mora da gradi dobrosusjedske odnose jer nije dovoljno da mi napravimo infrastrukturu do granice, a da se susjedi ne povežu sa Crnom Gorom, naveo je dr Pelević za Primorski portal.

Prezentaciju dr Pelevića „Razvoj transportne infrastrukture u Crnoj Gori kao preduslov za valorizaciju luke Bar“ koja je predočena učesnicima na „Međunarodnoj naučnoj konferenciji Transport i logistika koju je dr Pelević u Opatiji, objavljuju renomirani, stručni časopisi Hrvatske.

Iz ugla struke dr Pelević ističe da luka Bar ima potencijal da postane mnogo više od nacionalne luke, a najveće prepreke su nedovoljno razvijena putna i željeznička infrastruktura koja povezuje Crnu Goru sa regionalnim tržištima. Najveća razvojna šansa Crne Gore ne nalazi se u domaćem tržištu, već u pružanju logističkih usluga državama regiona.

-Upravo zato se kao strateški prioritet ističe završetak koridora Bar–Beograd–Budimpešta I saradnja sa Srbijom i Mađarskom na promovisanju predmetnog koridora koji ima za cilj povezati ovaj dio Evrope sa istočnom i zapadnom hemisferom, navodi dr Pelević za primorski portal.

Crna Gora mora da diverzifikuje ekonomiju

Crnogorska ekonomija danas se u velikoj mjeri oslanja na turizam. Iako je turizam ključna privredna grana, stručnjaci upozoravaju da je potrebno razvijati i druge sektore kako bi država bila otpornija na ekonomske krize i sezonske oscilacije. Prema autoru jedna od najvećih razvojnih prilika nalazi se upravo u logistici, transportu i pomorskoj privredi, odnosno plavoj ekonomiji. Luke širom svijeta nijesu samo mjesta pretovara robe. One predstavljaju pokretače regionalnog razvoja, zapošljavanja i investicija. U tom kontekstu, Luka Bar ima potencijal da postane mnogo više od nacionalne luke. Ona može služiti kao ulazna tačka za robu namijenjenu prije svega tržištima Srbije, Bosne i Hercegovine i Mađarske. Nažalost danas svega oko 4% robe iz predmetnog okruženja, odnosno svega oko 10% iz neposrednog okruženja (Srbije I Bosne I Hercegovine ) ide preko Luke Bar. Potencijalno zaleđe Luke Bar u intermodalnom transportu u 2024.god. je iznosilo skoro 300.000 TEU (punih kontejnera), od toga se svega 10% pretovarilo preko Luke Bar (Operater Port of Adria AD).

Treba imati u vidu da Luka Bar ima komparativne prednosti samo za tržište Crne Gore kao i potencijalne komparativne prednosti za tržište Srbije dok za ostala tržišta konkurentske luke imaju prednost u odnosu na barsku luku.

Problem nije luka, već veza sa zaleđem

Istraživanja pokazuju da najveća prepreka razvoju Luke Bar nije sama luka, već nedovoljno razvijena putna i željeznička infrastruktura koja povezuje Crnu Goru sa regionalnim tržištima, prije svega sa Srbijom kao glavnom ekonomijom u zaleđu Luke Bar. Kvalitetna infrastruktura obezbjeđuje nižu cijenu transporta na kopnu i samim tim oblikuje pravce logističkih tokova. Iako Bar ima značajne potencijalne komparativne prednosti u odnosu na Rijeku za tržište Srbije, ipak Srbija oko 80% svoje robe u intermodalnom transportu usmjerava na Rijeku. Razlog je jednostavan: Hrvatska ima kvalitetniju i efikasniju saobraćajnu povezanost sa srpskim tržištem. Zahvaljujući prije svega srpskom tržištu koje čini danas skoro 50% pretovara u Luci Rijeka, jedan od najvećih brodara na svijetu, Maersk, je potpisao sa Vladom Republike Hrvatske 2021. investicioni projekat Rijeka Gateway vrijednosti oko pola milijardi eura koji je počeo sa radom krajem prošle godine i predstavlja jedan od najmodernijih kontejnerskih terminala u ovom dijelu Evrope. Podaci jasno pokazuju razliku. Luka Rijeka je 2024. godine pretovarila više od 409.000 TEU kontejnera (prazni I puni), dok je kroz Luku Bar prošlo oko 53.000 TEU. Luka Rijeka je pretovarila 11x više punih kontejnera nego Luka Bar dok je Srbija preko Luke Rijeke pretovarila 6x više svoje robe nego preko Luke Bar.

Srbija kao ključno tržište

Oba rada identifikuju Srbiju kao najvažnije tržište za razvoj Luke Bar. Više od 70% današnjeg intermodalnog transporta Luke Bar odnosi se na srpsko tržište koje koristi barsku luku za svega 10% svoje robe. Drugim riječima, najveća razvojna šansa Crne Gore ne nalazi se u domaćem tržištu, već u pružanju logističkih usluga državama regiona. Upravo zato se kao strateški prioritet ističe završetak koridora Bar–Beograd–Budimpešta I saradnja sa Srbijom I Mađarskom na promovisanju predmetnog koridora koji ima za cilj povezati ovaj dio Evrope sa istočnom I zapadnom hemisferom. Treba biti svjestan činjenice da mi imamo samo jedno ključno tržište dok to ključno tržište na raspolaganju ima desetak luka koje se utrkuju između sebe za njihovu robu.

Autoput i željeznica kao razvojni projekti

Izgradnja autoputa Bar–Beograd i modernizacija pruge Beograd–Bar predstavljaju najvažnije infrastrukturne projekte za Crnu Goru. Bez njih, potencijal Luke Bar ostaje ograničen I sama luka gubi trku sa konkurencijom sa neizvjesnom budućnošću.

Posebno je značajna željeznica, jer je intermodalni transport, odnosno kombinovanje brodskog, željezničkog i drumskog saobraćaja, danas standard u svjetskoj logistici. Željeznica omogućava niže troškove transporta, manje emisije štetnih gasova i brži protok velikih količina robe.

Nova ekonomija zasnovana na logistici

Dr Pelević naglašava da Crna Gora ne treba da posmatra logistiku samo kao pomoćnu djelatnost, već kao proizvod koji se može izvoziti u zemlje regiona. Kada roba iz Srbije ili Bosne i Hercegovine koristi Luku Bar, prihod ne ostvaruju samo luka I transportna preduzeća. Korist imaju špediteri, logističke firme, skladišta, državna administracija, agencije, osiguravajuće kuće i niz drugih privrednih subjekata. Tada dolazi I do valorizacije kapitalnih crnogorksih infrastruturnih objekata (auto-put, pruga, luka ), čija izgradnja I rekonstrukcija tada dobija pravi smisao I isplativnost. Istraživanje procjenjuje da je danas kroz aktivnosti povezane sa prevozom robe preko Luke Bar angažovano oko 3.000 ljudi u Crnoj Gori. Potencijali su u ovom trenutku oko 25x veći. Ključ je u okretanju robnih tokova preko koridora Budmipešta-Beograd-Bar ka istočnoj I zapadnoj hemisferi. Polazna tačka gdje se sada nalazimo nije dobra ali uz strateško opredeljenje države I kompletne logističke privrede možemo biti u sličnoj situaciji u kojoj je Slovenija bila u prošloj deceniji kada joj je logistički proizvod izvezen u njenom zaleđu doneo zemlji 1.2 milijarde eura u 2018. Budućnost Luke Bar stoga nije pitanje luke, već pitanje saobraćajne povezanosti Crne Gore sa regionom.

Cjelokupna logistička privreda Crne Gore mora biti svjesna razvijenosti konkurentnih logističkih pravaca u okruženju i shodno tome raditi na formiranju logističkog proizvoda koji će biti primamljiv ekonomskim centrima koji se nalaze van Crne Gore, zaključio je dr Pelević.