Nedjeljko Đurović: Barski maslinjaci predstavljaju žive djelove našeg kulturnog nasljeđa i identiteta (2)

Poznati jugoslovenski istoričar, književnik i slavista Risto Kovijanić u svom radu “Barski maslinjaci XIV vijeka” navodi da se oni pominju 1333. godine “u najstarijim sačuvanim sudsko-notarnim knjigama kotorskim, u testamentu presvitera Marka Stanopoli, sveštenika crkve Sv. Marije u Baru (presbiter Marcus Stanopoli, clericus sancta Maria de Antibaro)”.

Razvijenu preradu maslinovog ploda tokom srednjeg vijeka najbolje ilustruje nedavni arheološki nalaz uljare u Starom gradu Baru, u dijelu tzv. “Kneževe palate” iz druge polovine XIV vijeka, kao i otkriće iz 1985. godine kada je u ostacima benediktinskog samostana sv. Marije Ratačke (lat. Santa Maria de Rotezo) pronađen mlin za mljevenje maslina.

“Srednjovjekovni Bar nije bio na morskoj obali i ovaj izuzetak je imao svojih mana, ali i prednosti. Prednost mu je bila ta što je bio pošteđen direktnih napada sa mora, ali ga je to lišilo pogodnosti lučkih mjesta, pa nije u većoj mjeri živio od pomorskog prometa (Hrabak 1999, 167). Zbog toga se oslonio na plodnu okolinu, trgovinu i zanatstvo. Najisplatljivije se trgovalo sirovim metalima, tkaninama i maslinovim uljem. Plodno polje bliže Baru uglavnom je korišćeno za proizvodnju maslina, vinove loze i šipka. Od maslinarstva je stvaran najveći privredni dohodak. Pretpostavlja se da je Bar u 15. vijeku imao od 80 do 100.000 stabala maslina. Pored vodeničnih mlinova za mljevenje maslina koji su se nalazili na rijeci Bunaru, mlinovi pokretani snagom životinja i ljudi nalaze se još uvijek u velikom broju objekata u gradu. Barani su, prema jednom dokumentu iz 1553. godine, dobijali godišnje oko 400 bačvi maslinovog ulja (oko 300.000 litara ulja)”, navodi naš poznati arheolog mr Mladen Zagarčanin u svom radu “Stari Bar od praistorije do osmanske vlade” iz 2008. godine. 

Shodno naučnom-istraživačkom radu dr Sava Markovića (“Barski patricijat”, “Studia Antibarensia” i “Stanovništvo srednjovjekovnog Bara”, kao i ostalim stručnim radovima) u tekstovima Čedomira Čeda Ratkovića, uglednog društveno-političkog pregaoca, nekadašnjeg predsjednika Opštine i veoma značajnog hroničara našeg grada, nailazimo na sintetizovane i veoma značajne podatke o srednjovjekovnim korjenima naziva naših brda, planina, mjesta i rijeka. U njegovom tekstu “O srednjovjekovnom je Baru riječ” objašnjeno je porijeklo naziva nekih od najpoznatijih barskih maslinjaka u kojima se nalazi preko 4000 stabala.

“Naselja koja se graniče sa Mirovicom i Suminom dobila su ime po vlasnicima tih imanja i maslinjaka. Bartula je dobila ime po Bartolomeu di Antibariju, a Maruškovo po porodici Marusco ili Maruško, koji se pominju u XIV i XV vijeku. Za lokalitet Sumina piše da je bila posjed porodice Summa, prebjegle iz Sjeverne Albanije od nadiranja Turaka. U jednoj poruci iz 1543. godine piše da Ivan Summa daje svoj posjed u naselju Tomba svojem rođaku. Inače, porodica Summa je kasnije izbjegla u Mletke poslije dolaska Turaka u Bar 1571. godine. Iz svega ovoga lako je zaključiti da je ovaj dio Tombe dobio ime po porodici Summa. Što se Mirovice tiče, smatram da je isti slučaj, te da i ovaj dio Tombe nosi ime čuvene plemićke porodice Miro (Miros, Miroš, Mirossi). Ova porodica se pominje u dokumentima iz XIV i XV vijeka. Pominje se Mateus Miros iz 1436. godine kao vlasnik imanja u Tombi. Kao malo koji dio Bara, Mirovica je posljednjih sedam decenija doživjela da bude skoro kultno mjesto. Stara maslina je skoro isključivo zaslužna za to. Mnogo je pjesama, priča i legendi napisano o Mirovici i Staroj maslini”, navodi Ratković.

Iz perioda otomanske uprave barskim područjem, kao svojevrsni legat, potiče vakuf Islamske zajednice Bar koji je po svojoj veličini bio na četvrtom mjestu u nekadašnjoj Jugoslaviji. Shodno okolnosti da su maslinjake generacijama barski muslimani rado uvakufljavali, i nakon postupka nacionalizacije u tadašnjoj Federativnoj Narodnoj Republici Jugoslaviji, barski vakuf danas raspolaže s više od 3000 stabala maslina i to ga čini najvećim maslinarskim posjednikom u Crnoj Gori. Zbirka barskih vakufnama, isprava šerijatskog prava kojima se zavještavaju imovinska dobra u vjerske svrhe, takođe je jedna od najbrojnijih u regionu.

Tradicionalni uzgoj masline i autentični načini prerade maslinovog ulja u svim predjelima oko Rumije iskazuje sva antropološka i etnološka obilježja koje stanovništvo ovih predjela krasi od davnina. Ova “kraljica voćaka” podarila je i “bogovima i čovjeku” ne samo izvor hrane i ekonomski resurs, već i tradicionalnu poljoprivrednu kulturu u kojoj imamo svoje najprepoznatljivije živeće nasljeđe. Materijalno i nekulturno dobro barskog maslinarstva se ogleda u načinu sadnje autohtone sorte Žutice kojoj u Baru pripada preko 90% zasada, nekadašnjem načinu berbe i preradi maslina (npr. tzv. “gaženje vreća”, razlikovanje u načinima prerade “na malo” i korišćenje ručnog žrvanja, kao i gaženje maslina, kao što je to bio slučaj u Šestanima), u načinu rada i poslovima na održavanju maslinjaka, domaćoj radinosti (npr. od lana, konoplje, pamuka, vune, žuke i svile spravljani su materijali za maslinarstvo i šivene narodne nošnje, dok su neki djelovi ženskih nošnji, poput pregače, kotača, struke, marama i sl. korišćeni u maslinarskim poslovima), starim zanatima i “graditeljskom zanatstvu” (kovačko umijeće u izradi neophodnih poljoprivrednih alatki i kamenorezačke vještine u klesanju kamenica, zidanju suvomeđa, pravljenju mostova, izvorišta – nar. točkova, kamenih sarandži, žglapova – kanala za vodu u mlinovima i dr., kao i načinu pripremanja zemljišta na strmim terenima – tzv. trapljenje), kao i u upotrebi maslinovog ulja u prehrani i liječenju (polifenoli iz ekstra djevičanskih ulja smanjuju loš holesterol u krvi, poboljšavaju metabolizam, ojačavaju srce, regulišu pravilno disanje i izuzetni su detoksidanti sa izraženim antikancerogenim efektima koji se mogu slobodno konzumirati jer nemaju letalna – kontraindikativna dejstva).

Izuzetno obilježje barskog maslinarstva predstavljaju narodna vjerovanja i običaji, kao i tradicionalne riječi i stare izreke u kojima maslina ima neizostavnu ulogu.

Humani običaj “pozrnice” (koji se dešavao na kraju berbe kada bi se: “Izio simit” i koji je siromašnima omogućavao da pokupe preostale plodove maslina), ritual “udaranja u drvo” koje još nije podarilo ploda tokom određenog dana, pravljenje sapuna od muljave, kako se u Mrkojevićima odvajala “juva” (tradicionalni način razdvajanja ulja od vegetativne vode),  vjerovanja da ne treba zanoćiti u maslinjacima i da treba otresti gaće da ne bi “trun zemlje” bio ponijet sa vakufskog zemljišta, zbog čega “svako jutro treba pojesti po jednu maslinu” i šta simbolizuje maslina (blagostanje) i njeno branje (nagrada) u snu, zašto je poljoprivredni alat nošen sa sobom ili ostavljan “u maslini”, kao i brojni termini poput “korjena masline”, “buljuk maslina”, “guke”, “kandžija”, “uljana makina”, “ulje sa tonjinom” zavrijeđuju odgovarajući naučno-istraživačku pažnju, kao i sistematski i interdisciplinarni pristup.

Samo upravljanje maslinjacima i načini raspolaganja njihovim imovinskim dobrima, odnosno sticanje prava svojine na njima, kao i načini njihovog nasljeđivanja predstavljaju pravu riznicu običajnog prava (lat. consuetudo, mores, usus – nesmetane, dugotrajno ponavljajuće radnje koje su protokom vremena postale obavezna pravila ponašanja i od kojih su neka postala sastavni dio (nekada) važećih pravnih propisa. Veoma interesantan institut običajnog prava u maslinarstvu odnosi se na odnos koji je u narodu poznat kao “moje masline, tvoja zemlja”.

Naš jadransko-mediteranski etnoareal jugoistočne Evrope svoju posebnost ne iskazuje samo kroz bogastvo različitosti narodnih nošnji, već i po specifičnostima koje neki od maslinjaka sa područja Bara imaju u svom izgledu i u onome šta sve u njima možemo pronaći.

Barski maslinjaci, i sa jadranske (morske) i sa skadarske (jezerske), predstavljaju žive djelove našeg kulturnog nasljeđa i identiteta. U njihovoj jedinstvenosti, koja je objedinila ljudski rad i pažnju prema očuvanju životne sredine, prepoznajemo nasljeđe vjekova i uticaje raznih kultura i civilizacija koje su pohodile ove prostore.

U barskim maslinjacima nalaze se istorijske građevine, spomenici kulture i arheološka nalazišta (Zgrade u Spiču, Vitići i Carevići u Šušanju, Džidžarin, Kurilo oko Starog Bara, Komina, Val maslina u Mrkojevićima, Podvrat i Donji Murići u Šestanima i dr.) dok je i sami Stari Bar, među rijetkim gradovima na Jadranu, u potpunosti okružen baš ovakvim maslinjacima. Ovi etno i eko parkovi, odnosno muzeji na otvorenom, predstavljaju autentično materijalno i nematerijalno kulturno nasljeđe Crne Gore koje je od presudnog značaja za opstanak tradicionalnih vještina, znanja i vjerovanja. Neke od ovih ambijentalnih cjelina neraskidivo su vezane i za postojanje određenih lokalnih zajednica i dijalekata. S toga ne čude nastojanja da se maslinjak Džidžarin možda u doglednom vremenu može naći na Uneskovoj listi svjetske baštine kao prirodno i kulturno dobro. Uz navedenu mogućnost ide i otvorena bojazan da nedavno usvojene izmjene i dopune Zakona o maslinarstvu i maslinovom ulju mogu usloviti masovniju gradnju u maslinjacima čime bi se trajno oštetio ovaj naš prirodno-kulturni amblem.

Maslinarstvo u Baru i njegovoj okolini obuhvaća sva obilježja prošlih vremena i u sebi sadrži ono što je postojalo i opstalo da bi u današnjici došlo u naš posjed i trebalo postati sadržajnije.

(Tekst je nastao kao kombinacija autorskog rada i osvrta povodom održavanja manifestacije “Dani nematerijalne baštine Bar 2025″ koja je bila posvećena maslinarstvu i njegovim etnološkim specifičnostima)