Univerzitet Crne Gore prvi put među 500 najbolje rangiranih u oblasti fizike na Šangajskoj listi

Profesorica dr Nataša Raičević uz zapažene rezultate iz naučnoistraživačkog rada u oblasti fizike elementarnih čestica kojim se bavi više od tri decenije je i uspješni globalni „arhitekta“ naučne saradnje. Uspjela je da kroz dugogodišnji rad i posvećenost doprinese da se Univerzitet Crne Gore iz oblasti fizike pozicionira među 500 najbolje rangiranih na Šangajskoj listi.

Raičević je redovna profesorica i prodekanka za nauku i međunarodnu saradnju Prirodno-matematičkog fakulteta, čiji je dio i studijski program Fizika. Istraživanja je radila najprije u CERN-u, zatim u njemačkom istraživačkom centru DESY, a od 2017. godine ponovo je u CERN-u, u okviru eksperimenta CMS.

– Naravno, tokom svih tih godina cilj nije bio plasman na nekoj rang listi. Naš osnovni cilj uvijek je bio da se bavimo relevantnim naučnim problemima, objavljujemo kvalitetne rezultate i gradimo međunarodnu saradnju koja će omogućiti da se istraživanja nastave i razvijaju – kaže Raičević.

Kada je do profesorice Raičević stigla vijest da se Univerzitet Crne Gore našao na Šangajskoj listi među 500 najbolje rangiranih u svijetu u oblasti fizike, ona za Pobjedu priznaje da je prva njena reakcija bila – iznenađenje. Najprije je željela da provjeri podatak, a kada ga je potvrdila, uslijedilo je zadovoljstvo zbog priznanja dugogodišnjem naučnoistraživačkom radu.

– Znala sam da naši istraživači ostvaruju dobre rezultate i da su međunarodno prepoznati, ali nijesam očekivala da ćemo se već sada naći među 500 najbolje rangiranih univerziteta u svijetu u oblasti fizike. Posebno sam zadovoljna zbog kolega i mladih istraživača koji su godinama ulagali mnogo truda u svoj naučni rad – kaže ona.

Kriterijumi

Šangajska lista predstavlja jedno od najuglednijih i međunarodno najuticajnijih rangiranja univerziteta, a njeno rangiranje po naučnim oblastima zasniva se na strogim kriterijumima koji vrednuju kvalitet, izvrsnost i međunarodni uticaj naučnoistraživačkog rada. Raičević zato smatra da činjenica da se Univerzitet prvi put našao među 500 najbolje rangiranih univerziteta u svijetu u oblasti fizike ima posebnu težinu.

– Posebnu težinu ovom uspjehu daje činjenica da dolazimo iz male zemlje, sa relativno malom naučnom zajednicom i znatno skromnijim istraživačkim kapacitetima od onih kojima raspolažu veliki svjetski univerziteti. Ovaj plasman pokazuje da se kvalitetnim naučnim radom i međunarodnom saradnjom mogu ostvariti rezultati prepoznati na svjetskom nivou – istakla je profesorica.

Raičević

A kako se, zapravo, došlo do Šangajske liste? Ovakvi rezultati ne nastaju preko noći. Oni su, kako je obrazložila Raičević, plod dugogodišnjeg naučnoistraživačkog rada kolega koji se bave različitim oblastima fizike, njihovih naučnih publikacija i saradnje sa istraživačima i institucijama širom svijeta.

– Jedan od značajnih primjera takve saradnje jeste učešće istraživača Prirodno-matematičkog fakulteta u eksperimentu CMS u CERN-u, čiji je Univerzitet Crne Gore punopravni član od 2017. godine – rekla je ona.

Eksperiment CMS

CMS je jedan od najvećih eksperimenata u CERN-u, u kojem učestvuje veliki broj fizičara i inženjera iz istraživačkih institucija širom svijeta. Na ovom eksperimentu, kako je obrazložila profesorica, proučavaju se sudari protona pri izuzetno visokim energijama, sa ciljem da bolje razumijemo fundamentalnu strukturu materije i zakone koji upravljaju njenim ponašanjem. Naši istraživači učestvuju u analizama eksperimentalnih podataka i objavljivanju naučnih rezultata u vodećim međunarodnim časopisima.

– Jedan od važnih pokazatelja Šangajske liste jeste uticaj naučnih radova, koji se, pored ostalog, mjeri njihovom citiranošću, kao i međunarodna istraživačka saradnja. Učešće u velikim kolaboracijama, poput CMS-a, svakako doprinosi takvim rezultatima, jer naučni radovi nastaju kroz saradnju velikog broja institucija i često imaju značajan međunarodni uticaj – objašnjava Raičević.

Ipak, kako dodaje, treba naglasiti da je rangiranje rezultat ukupne naučne produkcije u oblasti fizike na Univerzitetu Crne Gore, a ne rada samo jedne istraživačke grupe.

Mladi istraživači

Profesorica je posebno istakla važnost što je posljednjih godina međunarodna saradnja dodatno osnažena i kroz obrazovanje mladih istraživača. Na Univerzitetu Crne Gore realizuju se doktorske disertacije iz fizike pod zajedničkim mentorstvom sa uglednim evropskim univerzitetima, među kojima su Paris-Saclay u Francuskoj, Slobodni univerzitet u Briselu (ULB), Sapienza u Rimu i Univerzitet u Antverpenu. To našim mladim istraživačima omogućava da dio svog naučnog usavršavanja provedu u međunarodnom akademskom okruženju, rade sa vodećim stručnjacima i učestvuju u savremenim istraživanjima.

Biografija Raičević pokazuje da je do sada dala značajan doprinos u nauci i istraživanju u oblasti eksperimentalne fizike elementarnih čestica. Ona je, pored ostalog, od 2021. godine članica međunarodne grupe za promociju fizike čestica (International Particle Physics Outreach Group – IPPOG), što podrazumijeva i organizaciju i realizaciju CERN Masterklasa – praktične nastave u fizici čestica u Crnoj Gori.

Ograničeni istraživački kapaciteti

Na fakultetima imamo skromne resurse kada je riječ o opremi za istraživanje. Imajući to u vidu, Raičević je, odgovarajući na pitanje kako su na kraju uspjeli da se izdignu iznad svega i što je sve otežavalo njihov put, kazala da ograničeni istraživački kapaciteti svakako predstavljaju jedan od najvećih izazova za razvoj nauke u Crnoj Gori.

– U eksperimentalnoj fizici elementarnih čestica taj problem je posebno izražen, jer su za savremena istraživanja potrebni izuzetno složeni i skupi eksperimentalni uređaji, kakve pojedinačni univerziteti ne mogu samostalno da obezbijede. Upravo zato je međunarodna saradnja od presudnog značaja. Kroz članstvo u velikim eksperimentalnim kolaboracijama naši istraživači imaju pristup savremenoj istraživačkoj infrastrukturi, eksperimentalnim podacima i računarskim resursima, a istovremeno rade zajedno sa kolegama iz vodećih svjetskih institucija – kazala je ona.

Dodaje da takva saradnja zahtijeva mnogo kontinuiranog rada, usavršavanja i preuzimanja konkretnih istraživačkih obaveza. Pristup međunarodnoj infrastrukturi, kako navodi, sam po sebi nije dovoljan, potrebno je imati ljude koji posjeduju znanje i mogu ravnopravno da učestvuju u istraživanjima.

– Zato smatram da je, pored međunarodne saradnje, neophodno sistematski jačati i domaće istraživačke kapacitete, posebno kroz zapošljavanje mladih naučnika, razvoj računarske infrastrukture i stabilnije finansiranje istraživanja – kazala je Raičević.

Rezultat da bude dodatni argument za stabilniju podršku nauci na UCG

Komentarišući na koji način ovaj plasman „obavezuje“ fakultet i fizičare – je li teško sačuvati poziciju i kako se može unaprijediti dalje pozicioniranje, Raičević kaže da njihov cilj ne treba da bude samo očuvanje mjesta na rang listi, već prije svega kontinuirano unapređivanje kvaliteta naučnoistraživačkog rada.

– Za to je neophodno obezbijediti kontinuitet istraživanja, jačati međunarodna partnerstva i, što je posebno važno, stvarati uslove za uključivanje i zapošljavanje novih generacija istraživača. U maloj naučnoj zajednici odlazak čak i nekoliko mladih naučnika može imati ozbiljne posljedice po kontinuitet istraživanja. Zato bih voljela da ovaj rezultat bude i dodatni argument za dugoročniju i stabilniju podršku nauci na Univerzitetu Crne Gore – rekla je ona.

Istraživanja koja su u toku

Profesorica Raičević ističe da su trenutno uključeni u nekoliko istraživanja iz oblasti fizike elementarnih čestica, koja se realizuju u saradnji sa međunarodnim istraživačkim grupama.

Jedan važan pravac njihovih istraživanja odnosi se na precizno proučavanje procesa koji nastaju pri sudarima protona na Velikom hadronskom sudaraču u CERN-u. Posebno ih zanima unutrašnja struktura protona, odnosno ponašanje kvarkova i gluona, njegovih osnovnih sastavnih djelova.

– Cilj je da što preciznije razumijemo ove procese i provjerimo koliko ih dobro opisuju postojeći teorijski modeli – rekla je ona.

Drugi pravac, kako objašnjava, odnosi se na proučavanje takozvanih mlazeva čestica, koji nastaju u visokoenergetskim sudarima. Analizom njihove unutrašnje strukture pokušavaju da bolje razumiju procese u kojima kvarkovi i gluoni emituju nove čestice i formiraju složene sisteme koje registruju detektori.

– Učestvujemo i u aktivnostima koje su povezane sa razvojem i unapređenjem detektorskih tehnika za buduća istraživanja u CERN-u. Posebno bih izdvojila projekat HEPMNEx, koji je nedavno izabran za finansiranje u okviru programa Horizon Europe, Twinning, jednog od veoma konkurentnih evropskih programa za jačanje naučnoistraživačke izvrsnosti. Utoliko mi je ovaj uspjeh značajniji jer je Univerzitet Crne Gore koordinator projekta, a ja imam zadovoljstvo da ga vodim, u saradnji sa našim partnerima: Tehnološkim institutom u Karlsrueu (KIT) u Njemačkoj i Univerzitetom Sapienza u Rimu. Riječ je o trogodišnjem projektu, vrijednom oko 1,5 miliona eura, čiji je cilj da se kroz zajednička istraživanja, razmjenu znanja i istraživača, usavršavanje mladih naučnika i razvoj istraživačke infrastrukture dodatno osnaži fizika visokih energija na Univerzitetu Crne Gore – istakla je profesorica.

Kaže da je za nju posebno važna činjenica da ovim projektom ne samo da nastavljaju saradnju sa vodećim evropskim institucijama, već stvaraju mogućnosti da dio znanja i iskustva stečenih kroz tu saradnju trajno ugrade u svoje istraživačke kapacitete.

– Vjerujem da je upravo to jedan od ključnih preduslova za dugoročni razvoj nauke u Crnoj Gori i za stvaranje uslova da mladi istraživači svoju naučnu karijeru grade i na našem Univerzitetu – zaključuje Raičević.

Autor: Nada Đurđevac/Pobjeda